Dekabr 9, 2022

Qətllər ən çox kişilər tərəfindən törədilir. Onları cinayətə sövq edən nədir? – ARAŞDIRMA

Qətl çoxlu araşdırmaların mövzusu olub. Bu, insanın edə biləcəyi ən dəhşətli əməldir. Qətl mövzusunda minlərlə elmi məqalə, yüzlərlə kitab yazılıb. Hazırda əlimizdə qətllərin sayı, cinayəti törədənin, qurbanın cinsi və onların yaş həddi ilə bağlı kifayət qədər dəqiq məlumatlar var; açıqlama faizini və bir çox digər vacib detalları bilirik. Bununla belə, ədəbiyyat və statistika göstərir ki, adam öldürmə ilə bağlı bir çox ümumi inanclar yanlışdır və qətlin altında yatan psixologiya əsasən araşdırılmamış olaraq qalır.

“Turaz.org”xəbər verir ki, mühafizəkar hesablamalara görə , 20-ci əsrdə ABŞ -da bir milyondan çox insan öldürülüb. Daha bir milyon insan hərbi münaqişələrdə həlak olub. Ən son hesablamalara görə, son əsrdə dünyada ən azı 100 milyon qətl törədilib. Real rəqəm, ehtimal ki, iki, hətta üç dəfə çoxdur.

Bir sıra səbəblərdən hətta bu həyəcanverici rəqəmlər də problemin həqiqi miqyasını əks etdirmir. Birincisi, onlar hər il “itkin düşən” bir milyondan çox amerikalını saymırlar. 99,5 faizi nəhayət tapılsa da, 5 minə yaxın insan izsiz yoxa çıxır. Bəziləri sadəcə olaraq qaçır, bəziləri isə sui-qəsdçilərin qurbanına çevrilirlər.

İkincisi, bəziləri dərhal yox, sui-qəsddən bir neçə gün, həftə və ya aylar sonra ölür. Belə hallarda polis cinayəti həmişə “Hücum” maddəsindən “Qətl” maddəsinə dəyişdirmədiyindən, bu FTB -nin rəsmi statistikasına nadir hallarda düşür . Bir sözlə, qətlə cəhd və törədilməyən qətllərin sayı FTB-nin illik statistikasında əks olunan faktiki cəsədlərin sayından dəfələrlə çoxdur.

Qətllə bağlı ictimai rəy yanlış təsəvvürlərlə doludur. Bu, qismən medianın diqqətini onun müəyyən növlərinə cəlb etməsi ilə bağlıdır.

Bu mövzulu seriallar böyük maraq doğurur, baxmayaraq ki, onlar Amerikadakı bütün zorakı ölümlərin cəmi 1-2 faizini təşkil edir.
Araşdırmalar zamanı törədilən qətllərin səkkiz kateqoriyaya bölündüyünü məlum olub: seriallarda baş verən, kütləvi, qrup, muzdlu, peşəkar killerlər tərəfindən törədilən, qurbanları və ya icraçıları məşhur şəxslər olan qətllər, çox qeyri-adi və ya sirli olanlar, əsas siyasi məsələlərlə bağlı qətllər .

İnsanlar cinayətlərin əksəriyyətinin necə və niyə baş verdiyinə dair təhrif olunmuş fikirlərə sahibdirlər. Başqa bir yanlış fikir ondan ibarətdir ki, qətllər əsasən qatı cinayətkarlar tərəfindən törədilir. Dünyanın qabaqcıl adam öldürmə ekspertlərindən biri olan Devid Lester “Bu fikir kökündən yanlışdır” deyir. Belə ki, bir araşdırmanın nəticələrinə görə, şərti azadlığa buraxılanların yalnız 6 faizi sonradan eyni cinayətə görə yenidən həbsxanaya qayıdır. Bəzi residivist cinayətkarlar yenidən qanunu pozsalar da, əksəriyyəti yalnız bir dəfə öldürürlər.

Çoxları əmindir ki, bütün qatillər ya dəli, ya da psixopatdır. Təəssüf ki, belə deyil. Bəziləri əslində dəlidir və ya psixi pozğunluqlardan əziyyət çəkir. Məsələn,yarılma zamanı Texas snayperi Çarlz Uitmanın beynində şiş aşkarlanıb. Onun bu səbəbdən qətl törətdiyi bildirilib.

Statistikanı təhlil etdikdə qətllərin böyük əksəriyyəti kişilər tərəfindən törədildiyi məlum olur. İldən-ilə kişi amerikalılar tərəfindən törədilən cinayətlərin sayı 87 faiz ətrafında dəyişir. Qəribədir ki, onlar nəinki daha tez-tez öldürürlər, həm də daha tez-tez qurban olurlar. Ölənlərin ümumi sayının orta hesabla 75 faizini kişilər təşkil edir. Bu illər ərzində bu rəqəm faktiki olaraq dəyişməz qalmışdır: 1964-cü ildə 74 faiz, 1974-cü ildə 77 faiz, 1984-cü ildə isə 75 faiz olmuşdur. Bəs kişilər öz həmcinslərini ,yoxsa qadınları daha çox öldürürlər? Hesablamalara görə, bütün qətllərin 65 faizi kişinin kişinin həyatına qəsd etdiyi cinayətlər, yalnız 22 faizi kişinin qadının həyatına qəsd etdiyi cinayətlərdir.

Qadınlara gəlincə, onaların qurbanlarının 10 faizi kişilər, 3 faizi isə həmcinsləridir.

Maraqlıdır ki, bu göstərici millətlərdən asılı deyil. Müxtəlif millət nümayəndələrini təmsil edən 35 araşdırmadan toplanmış statistik məlumatlara görə, eynicinsli qətllərin böyük əksəriyyəti kişilər tərəfindən törədilir: Braziliyada 97 faiz, Şotlandiyada 93 faiz , Keniyada 94 faiz , Uqandada 98 faiz və 97 faiz Nigeriyada.

Yuxarıdakı rəqəmlər bizi kişilərin qadınlardan daha zorakı olduğuna inanmağa vadar edə bilər. Qurbanın və qatilin ümumi xüsusiyyətləri ilə bağlı başqa bir təəccüblü nümunə yaşla əlaqədardır. Ən çox cinayət törədənlər 20-29 yaş arası kişilərdir; eyni zamanda, qətl törətmə ehtimalı 15 yaşından etibarən artmağa başlayır və 40-50 ilə qədər nisbətən yüksək olaraq qalır. Qurbanlarla da vəziyyət oxşardır: kifayət qədər geniş yaş aralığına baxmayaraq, əksəriyyəti 20-30 yaş arasında ölür.

ABŞ statistikasını götürək. 10-14 yaş qrupunda adam öldürmə nəticəsində illik ölüm nisbəti hər 100.000 nəfərə cəmi 1,6, 15-19-da 10, 20-dən 24-dək isə 17,8-dir. Sonra tədricən azalma başlayır: 25-29 yaş qrupunda – 16,3 nəfər; 30 yaşdan 34 yaşa qədər – 13,9; 35 ildən 39 yaşa qədər – 12. Rəqəmlərdən göründüyü kimi, kişi reproduktiv rəqabət dövrünə girdikdə bu rəqəmlərdə kəskin artım baş verir, 20 ildən sonra zirvəyə çatır və sonra tədricən azalır.

Ən çox qətllər kişilər tərəfindən törədilir. Onları cinayətə sövq edən nədir?

Aqressiya üzrə aparıcı ekspert Leonard Berkovitzin fikrincə, “müasir Qərb cəmiyyəti… uşaqlara münaqişələrin fiziki həllinin kişilər üçün daha məqbul olduğunu öyrədir. Populyar ədəbiyyatda və mediada qadınlar yox, kişilər arasında döyüş səhnələri var. Oğlanlara oyuncaq silahlar, qızlara isə gəlinciklər verilir. Valideynlər qızlardan daha çox oğullarının aqressiv davranışını bəyənir və təşviq edirlər. Təkrar-təkrar birbaşa və dolayısı ilə uşaqlar kişilərin aqressiv olduğuna əmin olurlar…”.

Hesab olunur ki, kapitalizm, məsələn, insanları acgöz edir, yoxsulluq və iqtisadi bərabərsizlik isə cinayətkar həyata sövq edir. Təkcə yoxsulluq cinayətin güclü göstəricisi olmasa da, iqtisadi bərabərsizlik cinayət nisbətləri ilə sıx bağlıdır. Böyük gəlir fərqinin olduğu regionlarda – bəziləri varlı, digərləri isə kasıbdır – həm əmlak, həm də zorakılıq cinayətlərinin sayı adətən daha çox olur. Bununla belə, kriminoloqlar Li Ellis və Entoni Uolşun fikrincə, sosialist ölkələrindən daha çox kapitalistdə qətl və ya hər hansı bir cinayətin baş verdiyini söyləmək olmaz.

Təəssüf ki, gəlir qeyri-bərabərliyinin müxtəlif növ qətllər, xüsusən də iqtisadi faydası olmayan cinayətlərlə əlaqəsi ilə bağlı hələlik heç bir araşdırma aparılmayıb. Beləliklə, sosioloji nəzəriyyələr insanların niyə öldürdüyü barədə çox az şey deyir.

Öldürmək istəyi heç bir şəkildə təsadüfi olmayan və dərin psixoloji motivlərə uyğun gələn ciddi şəkildə müəyyən edilmiş şəraitdə yaranır. Həyatda bu və ya digər vaxtlarda qətl düşüncələri əksər normal insanların başına gəlir; hətta mehribanlığına şübhə etmədiyimiz qohumlar və dostlar – mehriban həmkarlar, sədaqətli ərlər, səbirli poçtalyonlar kimisə öldürməyi düşünürlər.

Lenta.ru

Translate »