Fevral 2, 2023

“Mir­zə Cə­li­li “qor­xaq”, Nə­ri­ma­no­vu “sat­qın” ad­lan­dı­rır­lar – bu haqsızlıq deyilmi?” – Qərənfil Dünyaminqızı

Mil­lə­ti­mi­zin xa­rak­te­rin­də əs­kik cə­hət­lər­dən bi­ri, bəl­kə də bi­rin­ci­si şəx­siy­yət­lə­ri­mi­zi, li­der­lə­ri­mi­zi qiy­mət­lən­di­rə bil­mə­mə­yi­miz­dir. Xü­su­sən də bu gün on­la­ra qar­şı bə­zi ya­zar­la­rı­mız çox yan­lış rəy for­ma­laş­dı­rır­lar. Mə­sə­lən, da­hi Mir­zə Cə­li­li “qor­xaq”, Nə­ri­man Nə­ri­ma­no­vu “sat­qın” və s. ad­lan­dı­rır­lar. Be­lə çı­xır ki, bi­zim mil­lə­ti­ni, və­tə­ni­ni se­vən nə şəx­siy­yət­lə­ri­miz olub, nə də onun xoş­bəxt­li­yi, azad­lı­ğı uğ­run­da mü­ba­ri­zə apa­ran li­der­lə­ri­miz. Siz­cə, bu on­la­ra qar­şı çox bö­yük haq­sız­lıq de­­yil­­mi­­?! Doğ­ru­dur, mən on­la­rı ide­al­laş­dır­maq fik­rin­də də de­yi­ləm. Am­ma hər hal­da on­la­rın xal­qı­nın maa­ri­fi, azad­lı­ğı, is­tiq­la­lı yo­lun­da et­dik­lə­ri fə­da­kar­lıq­la­rı, çək­dik­lə­ri əzab­la­rı in­kar et­mək də ol­maz!

 

Təx­mi­nən, iki-üç ay bun­dan əv­vəl Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov haq­qın­da bir mə­qa­lə yaz­mış­dım. Bu mə­qa­lə­də dö­nə-dö­nə qeyd et­miş­dim ki, N.Nə­ri­ma­no­vun bol­şe­vik ki­mi fəa­liy­yə­ti da­nıl­maz fakt­dır. La­kin N.Nə­ri­ma­no­vun bu sa­hə­də­ki fəa­liy­yə­ti­ni tə­pə­dən-dır­na­ğa, bü­tün var­lı­ğı ilə və öm­rü­nün so­nu­na ki­mi bol­şe­viz­mə sa­diq olan, onun ən sə­da­qət­li qu­lu­na çev­ri­lən Mə­şə­di Əziz­bə­yov, Əli­hey­dər Qa­ra­yev, Da­daş Bün­yad­za­də, Qə­zən­fər Mu­sa­bə­yov, Ay­na Sul­ta­no­va, Hə­mid Sul­ta­nov və Hö­ku­mə Sul­ta­no­va ki­mi­lə­ri­nin fəa­liy­yə­ti ilə ey­ni­ləş­dir­mək qə­tiy­yən düz­gün de­yil. Bu­nu bü­tün ar­xiv sə­nəd­lə­ri və təd­qi­qat əsər­lə­ri də təs­diq edir. Bu ad­la­rı­nı çək­dik­lə­rim Azər­bay­can­da bol­şe­vik hö­ku­mə­ti­ni qur­maq üçün öz xal­qı­nın ən lə­ya­qət­li, və­tən­pər­vər oğul­la­rı­nı, qız­la­rı­nı qur­ban ver­miş­lər.“Mil­lət uğ­run­da bü­tün öm­rü­nü sərf edən şəx­si mil­lət unut­maz” söy­lə­yən Nə­ri­man Nə­ri­ma­no­vu bə­zi “mil­lət- daş­la­rı” nə­in­ki unut­du, hət­ta bol­şe­vik adı ilə bir za­man ki­tab­lar­dan adı­nı sil­mək xül­ya­sı­na düş­dü. La­kin unut­du­lar ki, adı ki­tab­dan, dəf­tər­dən sil­mək olar, am­ma ta­rix­dən yox! “Mil­lət İs­ma­yıl bəy ki­mi qəh­ra­man­la­rı unu­dar­sa kən­di” (öz) hə­ya­tı­nı puç et­mə­yə ça­lı­şar” de­yən Nə­ri­ma­nov nə qə­dər haq­lı imiş. Bə­li, dü­nə­ni­mi­zi bü­töv­lük­lə qam­çı­la­yı­rıq­sa, sa­ba­hı­mı­zın məh­vi­nə ça­lı­şı­rıq.

“Va­ris­lik mil­lə­tin yet­kin­lik əla­mə­ti­dir” de­yir­lər. Bəs on­da biz… Gə­lin o va­ris­li­yi ta­ri­xin, iman və inanc ye­ri olan şəx­siy­yət­lə­ri­mi­zin amal­la­rı­na uy­ğun hə­ya­ta ke­çi­rək. Bu­na gö­rə on­la­rın ədə­bi-bə­dii ir­si­ni, si­ya­si fəa­liy­yə­ti­ni, amal­la­rı­nı və əməl­lə­ri­ni si­ya­si oyun­la­rın qur­ba­nı et­mə­yək.

“Si­ya­si və mil­li ey­fo­ri­ya­dan uzaq du­rub” ta­ri­xi şəx­siy­yət­lə­ri­mi­zin ədə­bi, bə­dii, el­mi fəa­liy­yə­ti­ni təd­qiq edə­rək bu­gün­kü gənc­li­yi­mi­zə doğ­ru, düz­gün çat­dır­maq biz təd­qi­qat­çı­la­rın və­zi­fə və in­san­lıq bor­cu­dur. Hər bi­ri­mi­zə mə­lum­dur ki, klas­sik mə­nə­vi ir­si­mi­zin so­vet dö­nə­min­də öy­rə­nil­mə­si, təd­qi­qi və təq­di­mi sa­hə­sin­də müs­bət hal­lar­la ya­na­şı, “mə­lum ideo­lo­ji me­yar­la­ra uy­ğun təh­rif və sax­ta­kar­lıq­lar da az ol­ma­yıb”.

 

Be­lə ta­ri­xi şəx­siy­yət­lə­ri­miz­dən bi­ri də ki­mi­nin “bol­şe­vik”, ki­mi­nin də “sat­qın” ad­lan­dır­dı­ğı Nə­ri­man Nə­cəf oğ­lu Nə­ri­ma­nov­dur. O N.Nə­ri­ma­nov ki, “dün­ya­nın bir çox ün­lü adam­la­rı ki­mi sol­çu ide­ya­la­ra ta­pı­na­raq dün­ya kom­mu­nist hə­rə­ka­tı­na qa­tı­lan bö­yük Türk oğ­lu idi. Ölü­mü­nün baş­lı­ca sə­bə­bi də bu idi. Türk ola­raq qal­ma­sı”. Elə ona gö­rə də “si­lah­daş­la­rı”, “Azər­bay­ca­na di­van tut­maq üçün onu 1922-ci il­də və­zi­fə­si­ni “bö­yüt­mək” adı ilə Mosk­va­ya apar­dı­lar və ora­da mə­kir­li bir yol­la ara­dan gö­tür­dü­lər”.

Be­lə­lik­lə, uzun müd­dət bu ta­ri­xi şəx­siy­yə­tə “iki­li mən­tiq nöq­te­yi-nə­zə­rin­dən ya­na­şı­lıb: dost və ya düş­mən”. Am­ma unut­maq ol­maz ki, şəx­siy­yə­tin qiy­mə­ti və­tə­ni­nə, xal­qı­na tə­mən­na­sız xid­mə­ti ilə öl­çül­mə­li­dir. N.Nə­ri­ma­nov da bü­tün öm­rü bo­yu tə­mən­na­sız ola­raq xal­qı­na bir qə­ləm əh­li ki­mi, loğ­man ki­mi və ən baş­lı­ca­sı si­ya­sət xa­di­mi ki­mi xid­mət et­miş­dir.

1914-cü il­də qə­lə­mə al­dı­ğı “Əqi­də” sər­löv­hə­li mə­qa­lə­sin­də söy­lə­yir­di ki: “…bir mil­lə­tin mü­əy­yən bir yo­lu, məq­sə­di ol­ma­dı­sa, o mil­lə­tin is­tiq­ba­lı dəh­şət­li bir fır­tı­na­ya dü­çar ola­caq­dır”. O fır­tı­na­dan xi­las ol­ma­ğın bir­cə yo­lu var ki, o da sağ­lam, də­ya­nət­li, mil­lət­se­vər və və­tən­pər­vər zi­ya­lı­la­rı­nı bir amal, bir məq­səd uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə yö­nəlt­mək. N.Nə­ri­ma­nov da bu mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı. Am­ma tez­lik­lə ba­şa düş­dü ki, bu qu­ru­luş onun is­tə­di­yi qu­ru­luş de­yil. Bu za­man eti­ra­zı­nı bil­dir­di. Bu­nu N.Nə­ri­ma­no­vun Mər­kə­zi Ko­mi­tə­yə, V.İ.Le­ni­nə, oğ­lu Nə­cə­fə yaz­dı­ğı mək­tub­lar və mü­əm­ma­lı ölü­mü bir da­ha sü­but edir.

20-ci yü­zil­li­yin əv­vəl­lə­rin­də ya­zı­çı, pub­li­sist, hə­kim, mü­əl­lim, döv­lət xa­di­mi ki­mi ta­nı­nan, “mil­lə­tin hü­qu­qu­nu mü­da­fiə edən”, qə­ləm əh­li, də­ya­nət­li, qey­rət­li ha­mi­si idi Nə­ri­ma­nov. İlk ta­ri­xi fa­ciə­nin (“Na­dir şah”) mü­əl­li­fi olan Nə­ri­ma­nov “Hə­yat”, “İr­şad”, “İq­bal”, “Açıq söz” ki­mi mil­li ruh­lu qə­zet­lər­də say­sız-he­sab­sız mə­qa­lə­lə­ri, fel­ye­ton­la­rı ilə xal­qı­nı tə­rəq­qi­yə, bir­li­yə, azad­lı­ğa səs­lə­yir­di.

Ba­kı­da ilk də­fə mü­səl­man­lar üçün ki­tab­xa­na açan Nə­ri­ma­nov əs­lin­də da­ha çox maa­rif­çi idi (təd­qi­qat­çı alim Qu­lam Məm­məd­li söy­lə­yir­di ki, bu ki­tab­xa­na­ya uzun il­lər xalq ara­sın­da “Nə­ri­man qi­ra­ət­xa­na­sı” de­yi­lir­di). La­kin 20-ci yü­zil­li­yin əv­vəl­lə­ri öl­kə­də­ki zid­diy­yət­li ha­di­sə­lər is­tər-is­tə­məz onu si­ya­si ha­di­sə­lə­rə me­yil­lən­di­rir. Tif­lis­də se­mi­na­ri­ya, Odes­sa­da uni­ver­si­tet təh­si­li alan bu gən­ci ət­raf­da baş ve­rən ha­di­sə­lər xal­qı­nı yal­nız maa­rif yo­lu ilə de­yil, həm də si­ya­si yol­la öz azad­lı­ğı­na qo­vuş­dur­ma­ğa sövq edir.

“Həf­tə fər­ya­dı”nda bö­yük bir xal­qın fər­ya­dı­nı bə­yan edən pub­li­sist “Nər” im­za­sı ilə bu xal­qın nər oğul­la­rı­nı mü­ba­ri­zə­yə səs­lə­yir­di. Bü­tün hə­ya­tı bo­yu ita­ət­kar­lı­ğın, qor­xu­nun, məd­dah­lı­ğın əley­hi­nə olan Nə­ri­ma­nov “Arı bəy” im­za­sı ilə be­lə­lə­ri­ni arı ki­mi san­car­dı. “Mil­lət ata­sı”, “Və­tən ba­şı” de­yib üz-gö­zü­nü cı­ran­la­rı, ba­şı­na, si­nə­si­nə dö­yən­lə­ri, göz ya­şı tö­kən­lə­ri qı­naq atə­şi­nə tu­tar­dı. Am­ma ya­zıq mü­əl­lif bil­mir­di ki, bu söz­lə­ri ya­zan­dan cə­mi iki-üç il son­ra, onun və­tə­nin­də “da­hi rəh­bər”lər üçün elə onun mil­lə­ti ara­sın­da bö­yük bir “məd­dah or­du­su” ye­ti­şə­rək ca­nın­dan, ba­şın­dan ke­çə­cək.

 

N.Nə­ri­ma­nov qə­ləm əh­li ki­mi çox həs­sas, tə­bib ki­mi şə­fa­ve­ri­ci və si­ya­sət­çi ki­mi ana­li­tik tə­fək­kü­rə ma­lik bir in­san olub. 1917-ci il­də ölüm dü­şər­gə­si­ni xa­tır­la­dan Nar­gin ada­sı­na ge­dən və uzun müd­dət bu­ra­da gör­dü­yü fa­ciə­lə­rin tə­si­rin­dən qur­tu­la bil­mə­yən, “…bu cə­zi­rə bir mə­zar­dır. İn­san ba­la­sı ilə bu tövr rəf­tar, hət­ta vəh­şi­lər ara­sın­da gö­rün­mə­yib­dir. Kaş mən bu cə­zi­rə­yə get­mə­yəy­dim” de­yə­rək ürək ağ­rı­sı ke­çi­rən Nə­ri­ma­nov, öm­rü­nün son­la­rın­da “kaş mən bol­şe­vik­lə­rə inan­ma­yay­dım” de­yə özü­nü it­ti­ham et­miş­dir.

Bə­zi mə­qa­lə­lər­də Qır­mı­zı Or­du­nun Ba­kı­ya gəl­mə­sin­də Nə­ri­ma­nov gü­nah­kar ki­mi qə­lə­mə ve­ri­lir. Əs­lin­də Qır­mı­zı Or­du Ba­kı­ya Azər­bay­can Kom­mu­nist (b) par­ti­ya­sı­nın rəh­bər­li­yi­nin və bol­şe­vik ya­zar Əli­hey­dər Qa­ra­ye­vin də­və­ti ilə gə­lib. Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov o za­man Həş­tər­xan­da idi. O, Ba­kı­ya 1920-ci il ma­yın 16-da gə­lib. Qrmı­zı Or­du­nun Ba­kı­da və böl­gə­lər­də tö­rət­di­yi fa­ciə­lə­ri gö­rən N.Nə­ri­ma­nov “Qır­mı­zı Or­du­nun Xü­su­si Şö­bə­si­nin sə­la­hiy­yət­lə­ri­nin azal­dıl­ma­sı haq­qın­da” dek­ret im­za­la­yıb. Bu haq­da hər­bi jur­na­list Şə­mis­tan Nə­zir­li­nin mə­qa­lə­lə­rin­də ye­tə­rin­cə mə­lu­mat var.

Hə­mi­də xa­nım (Ca­van­şir) Məm­məd­qu­lu­za­də­nin xa­ti­rə­lə­rin­dən be­lə bəl­li olur ki, on­lar Təb­riz­dən Ba­kı­ya gəl­dik­dən son­ra çox çə­tin şə­ra­it­də ya­şa­yır­lar­mış. “Biz qa­ra­çı kö­çü ki­mi ha­mı­mız bir yer­də “yer­ləş­miş­dik”. Yol­daş Bün­yad­za­də və Əli­hey­dər Qa­ra­yev Mir­zə Cə­li­lə baş çək-mə­yə gəl­miş­di­lər. On­lar bi­zə yax­şı mən­zil, şə­ra­it və s. vəd edib get­di­lər. Bu elə vəd ola­raq da qal­dı. Mir­zə­nin qar­da­şı Mir­zə Ələk­bər xəs­tə idi, uta­nır və hə­yə­can ke­çi­rir­di. Mir­zə Cə­lil də bu və­ziy­yət­dən əməl­li­cə əsəb­lə­şir­di. Nə­ha­yət, o, Nə­ri­man Nə­ri­ma­nov­la gö­rüş­mək qə­ra­rı­na gəl­di. Nə­ri­ma­nov və­ziy­yə­ti bi­lən ki­mi onu tə­ci­li ola­raq köh­nə poçt kü­çə­si 64 (in­di 56) nöm­rə­li evə apar­dı. Üçün­cü mər­tə­bə­də yer­lə­şən, ay­rı­ca nö­kər oda­sı olan və mət­bə­xi olan 5 otaq­lı mən­zi­li təq­dim et­di. Biz ye­ni mən­zi­lə yer­ləş­dik”.

Ye­ri gəl­miş­kən onu da qeyd edim ki, Nə­ri­ma­no­vun be­lə xe­yir­xah­lıq­la­rı haq­qın­da çox fakt­lar var. Mə­sə­lən, bol­şe­vik­lər si­lah gü­cü­nə De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­nı sü­qu­ta ye­tir­dik­dən son­ra Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin baş na­zi­ri Nə­sib bəy Yu­sif­bəy­li­nin qət­lə ye­ti­ril­mə­si nə­ti­cə­sin­də onun ailə­si baş­sız qa­lar­kən Nə­ri­ma­nov ailə­nin gə­lə­cək ta­le­yin­dən na­ra­hat ola­raq on­la­ra sax­ta sə­nəd dü­zəl­də­rək türk dip­lo­ma­tı­nın kö­mək­li­yi ilə əv­vəl Ba­tu­ma, son­ra isə İs­tan­bu­la yo­la sa­la bi­lir. Son­ra­lar Nə­sib bə­yin qı­zı Zöh­rə Göy­gö­lün ya­zı­çı Əzi­zə xa­nım Cə­fər­za­də­yə da­nış­dı­ğı­na gö­rə hət­ta on­lar Tür­ki­yə­də ya­şa­yan­da da bir müd­dət Nə­ri­ma­nov giz­li yol­la on­la­ra kö­mək­lik edib…

Üze­yir bəy “Qur­tu­luş” sər­löv­hə­li mə­qa­lə­sin­də ya­zır­dı: “Bu gün qur­tu­luş və xi­la­sı­mız yo­lun­da can­la­rı­nı qur­ban ve­rib bi­zə bu dün­ya­da cən­nət gös­tər­mək­lə öz­lə­ri­ni o dün­ya­nın be­hiş­ti­nə va­sil edən şü­hə­da­yi-möh­tə­rə­miy­yə­nin mə­za­ri-əziz­lə­ri üzün­dən fa­ti­hə­xan ol­maq­la öz­lə­ri­ni yad və ruh­la­rı­nı şad et­mək hər bir tür­kün ümu­mis­lam əh­li­nin mü­qəd­dəs və­zi­fə­si­dir”.

Bəs on­da biz Üze­yir bə­yin töv­si­yə­si­nə əməl edib on­la­rın ruh­la­rı­nı şad et­mək əzə­vi­nə, ni­yə on­la­rı “sat­qın”, “qor­xaq” ad­lan­dı­rı­rıq. Bu­nun­la ki­min bos­ta­nı­na daş at­mış olu­ruq ki?

 

Əməkdar jurnalist:Qərənfil Dünyaminqızı

Translate »